Bir Beyoğlu Panoraması
İstanbul... Medeniyetlerin beşiği, üç Roma’nın başkenti, yedi tepeli, sürgünler, cinayetler, aşklar, şiirler... Yazar Buket Uzuner’in “İstanbul 2700 yıldır menopoza girmeyen tek dişidir.” benzetmesindeki gibi İstanbul, her defasında bizlere bir şeyler verebilen, nesiller geçse de yeni hikâyeler bırakabilen ve onu tamamen bitirmeye ömrümüzün yetmeyeceği bir şehirdir. Sirkeci Garı’ndan çıktığımda önümde insan kalabalığını görünce emin olurum orada olduğumdan. Az bir şey aşağıya, kıyı şeridine doğru yürüdüğümde Galata Kulesi, bir savcı edasıyla İstanbul adına elindeki delilini ortaya koyar. Galata Kulesi, İstanbul’un başsavcısıdır; şehri yukarıdan izleyen, yaşanmış her şeyi toplayan dolayısıyla şehre vakıf ve kendine has bir duruşa sahiptir.
Beyoğlu güzel bir semttir. Batılılar, buraya asırlarca “Pera” demişler. Yunanca “karşı taraf, öteki” anlamlarına geliyor. Doğu Romalılar, Levantenler, Cenevizliler ve Batılı diplomatlar burası için hep bu adı kullandı. Türkler arasında ise Beyoğlu adı kullanılıyor. Bu ismin kökenine dair muhtelif görüşler bulunsa da en güçlü ve öne çıkan hikaye, Venedik Elçisi Andrea Gritti’ye dayanır. Fatih Sultan Mehmed Dönemi’nde ve sonrasında Venedik’in İstanbul elçiliğini yürüten Gritti’nin oğlu Alvise Gritti, burada ihtişamlı bir konakta yaşardı. Türkler, babasının yüksek makamından ötürü Alvise’yi “Bey Oğlu” diye çağırırdı. Zamanla bu isim, bölgenin de adı oldu.
Beyoğlu’nun tarihini şekillendiren önemli olaylardan birinin altında entrika yatıyor. Öyle ki, semtin ilk kurucuları sayılan Cenevizlilerin buraya gelişi, bugünkü diplomasi dilinde “kazan-kazan” dediğimiz anlayışa dayanıyordu. 1204’teki IV. Haçlı Seferi’nin asıl amacından saptırılıp İstanbul’a yönlendirilmesinin arkasında Venedikliler vardı. Şehir, ağır bir şekilde Latin istilasına uğramış, bunun sonucunda yağmalanıp işgal edilmiş ve Doğu Roma hanedanı adeta sürgüne gönderilmişti. Yıllar sonra Doğu Roma, şehrini Latin pençesinden kurtarmak istediğinde kapısını çalacağı ilk güç, tıpkı Venedik gibi Akdeniz’de bir ticaret devleti ve aynı zamanda onun en büyük rakibi olan Cenevizliler olacaktı. 1261 yılında yapılan Nymphaeum Antlaşması'yla Cenevizliler, Bizans’a İstanbul’u geri alması için donanma desteği sözü verdi; karşılığında ise Venedik’in şehirdeki tüm ticari ayrıcalıklarını ele geçirecekti.
Plan tıkır tıkır işledi. Bizans şehre yeniden hakim olduğunda Venedikliler kovuldu, Cenevizliler ise bu sadakatlerinin ödülü olarak tarihi yarımadanın tam karşısına, Pera’ya yerleşti. Bugün Beyoğlu’nun silüetini oluşturan o meşhur Galata Kulesi, işte bu “düşmanımın düşmanı dostumdur” fikrinin ve ardından Doğu Roma'nın zayıflığını fırsat bilen Cenevizlilerin burada egemenliklerini güçlendirme isteğinin bir sonucu olarak yükseldi.
Pek tabii ticaretin olduğu yerde etkileşim vardır. Ticaret, dünyayla her daim temas içinde olmayı gerektirir. Cenevizlilerin Beyoğlu’na bıraktığı miras bu yüzden son derece önemli çünkü şehrin kimliğini belirlemişlerdi. Örneğin Antik Yunan boşuna gelişmemişti, ticaret; mal, mülkün yanında eğitimi, kültürü dolayısıyla farklı bakış açılarını da yanında getiriyordu. Şehir, asırlarca dışarıya dönük olmasını işte bu kimliğine borçluydu. İstanbul’un fethinden sonra Osmanlı’ya geçince de bu kimlik devam etti. Osmanlı’da elçilikler hep Beyoğlu’ndaydı. Tophane semtinde yer alan Tophane Kasrı yurt dışından Osmanlı’ya gelen devlet adamlarının, elçilerin ilk karşılandığı yerdi. Burası imparatorluğun dünyaya bakan gözüydü. Şunu demek doğru olacaktır: Üsküdar ne kadar klasikse Beyoğlu da bir o kadar yenilikçidir.
Galata Köprüsü’nü geçip Karaköy’den vardıktan sonra biraz ileride Bankalar Caddesi vardır ki oranın havası çok ayrıdır. Tanzimat sonrası Osmanlı’nın finans ve yatırım hareketliliğinin yaşandığı simge noktalardan biriydi. Levantenlerin, bankerlerin yerleştiği -ki aralarında çocukları yokuşu rahat çıksın diye beyaz ve zarif Kamondo Merdivenleri’ni yaptıran meşhur Kamondo ailesi de var.- binaların mimari üslubuyla ve SALT Galata gibi (eski Bank-ı Osmani’nin genel merkezi) önemli kültür noktalarıyla caddenin nev-i şahsına münhasır ruhu ortaya çıkıyor. Şehrin yokuşları zordur, hatta bundandır ki dünyanın en eski ikinci metrosu olan füniküler hattı 1875’te Beyoğlu’nda açılmış.
Buradan yukarıya doğru yokuşları tırmandıkça Galata Kulesi’ne ulaşılır. Şehrin tüm yokuşları bir noktada ona çıkar, onunla çarpışmadan Beyoğlu'nu gezmek imkansızdır. Onun önündeyken insan başını kaldırıp bir müddet ona bakmalı, başka hiçbir şey etmeden, düşünmeden, kemal-i hevesle. Buradan ayrılıp Galip Dede Caddesi’ne saptığınızda ise göze çarpan İstanbul’un ilk mevlevihanesi olan Galata Mevlevihanesi'dir. Önce Müeyyetzade Camii’nde veya Mevlevihane'deyken beş dakika sonra Santa Maria Draperis'te, Aziz Antuan’da olabiliyorsunuz. Beyoğlu böyle bir yer, kültürlerin iç içe geçmiş halkalar halinde birbirine bağlandığı dinamik bir metropol.
Şehirleri kişiselleştirmek gibi bir itiyatımız var. Mesela “bir şehir olsaydın ne olurdun?” diye sorduğumuz olur. Edebiyatta da şehirlerin kendine münhasır özellikleri insanın kendisiyle birleştirilir. Ben şahsen çoğunlukla İstanbul üzerinden bunu düşünürüm, “İstanbul’un bir ilçesi olsaydım ne olurdum acaba?” diye. Her ne kadar buna henüz mutlak bir cevap bulamasam da – çünkü kendime benzetebileceğim daha başka yerler olabilir- Beyoğlu’nu güçlü bir aday olarak görüyorum.
Bugün bir pazar kaçamağı yapıp Beyoğlu’na, Tophane’ye geldim. Semtin adından anlaşılacağı üzere burası Osmanlı’nın tam anlamıyla askeri-mühendislik merkeziydi. Fatih Sultan Mehmed'in İstanbul’un fethinden sonra burada kurdurduğu Tophane-i Amire, uzun yıllar boyunca imparatorluğun top imalatı için kullanıldı. Bugün ise Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi’ne bağlı kültür ve sanat merkezi olarak hizmet veriyor. Hemen sahil kenarında, hakkıyla gezebilmek için kesinlikle tam bir gün ayrılması gereken, Türkiye’nin ilk modern sanat müzesi İstanbul Modern yer alıyor. Semtin diğer incileri olan Nusretiye Camii ve I. Mahmud Çeşmesi ise Beyoğlu’nun batı eksenli yenilikçiliğinin yanında, Osmanlı’nın kendi kimliğiyle harmanladığı yenilikçi anlayışını yansıtması bakımından Tophane’nin ana unsurları arasında.
Tophane’den İstiklal Caddesi’ne bağlanmak için Boğazkesen Caddesi’ni tercih ettim ve yürümeye başladım. Burası dimdik, insanı yoran bir yokuş olmasına karşın antika dükkanlarıyla, apartmanlarıyla insanı ödüllendiren, “yorulduk ama değdi” dedirten bir yer.
İstiklal Caddesi'ne varınca meşhur kırmızı tramvayı ve insan kalabalığı karşıladı beni. İstiklal Caddesi'nden bahsetmekse konu, caddeden uzun uzadıya bahsetmek gerekir. Eskiden Beyoğlu’nun yalnızca Galata'dan ibaret olduğu zamanlarda İstiklal Caddesi'nin bulunduğu bu bölge bağ, bahçelik alanmış. Zamanla kabına sığmayan Beyoğlu, sınırlarını genişlettikçe o vaktiyle dışarıda kalan yeşillik bölge, bugün yılda milyonlarca insanın ayak bastığı bir caddeye dönüştü. 1870’de yaşanan Beyoğlu yangını da caddenin silüetini tamamen değiştirerek ahşap binaların yerini bugünkü taş ve pasajların öne çıktığı neoklasik mimarinin almasına zemin hazırlamıştı. Eski adıyla Cadde-i Kebir, yani Büyük Cadde denirmiş Osmanlılarca. Cumhuriyet’in ise İstiklal Caddesi oldu.
Burası Türkiye’nin en büyük kültür hafızalarından biri. Eğlence yaşamı, modası ve diğer unsurlarıyla öne çıkan bu caddenin, hepsinden öte başlı başına bir sinema kültürü vardı. Türkiye'de modern sinema burada doğmuştu. İstiklal Caddesi demek Emek, Atlas, Alkazar ve Elhamra sinemaları demekti. Yeşilçam dahi adını bu caddenin yan sokaklarından biri olan Yeşilçam Sokağı’ndan almıştı. Cadde boyunca afişler, gala gösterimleri eski kuşakların hâlâ hafızasındadır.
Zaman ve şartlar bu kültüre pek iyi davranmadı. Medyanın dönüşümü, televizyonların yaygınlaşması ve AVM'lerin sinemayı kendi bünyelerinde toplamasıyla bu çınarlar birer birer kapandılar veya negatif yönde dönüştüler. Caddenin bu alandaki orijinalitesi ne yazık ki artık yok. İçlerinde geriye kalan ve kapanmasına ramak kalan sinemalardan biri Halep Pasajı'nın içindeki Beyoğlu Sinemasıydı ki yakın dönemde İBB’nin devreye girerek kendi bünyesine almasıyla daha minimal, ara sıra çeşitli ülke sinemalarından seçkilerin yapıldığı bir yer olarak bugün varlığını devam ettiriyor. İBB'nin bu yöndeki hamlesi doğru oldu, caddenin sinema konusundaki eski karakteristikliğini kazanabilmesi yetkili olan herkes için bir sorumluluk.
Beyoğlu, sinema perdesindeki o siyah-beyaz filmler kadar asil ama bir o kadar da rengarenk olan, benimsediği yenilikçi kimliğinden bir an olsun vazgeçmeyecek, yaşamın her daim içindeki insanlarla; İstiklal Caddesi'nden Karaköy'e, Galata’dan, Bankalar Caddesi'ne yüksek mekan-kültür ahengiyle İstanbul’un gözde ilçelerinden biri olarak kalmaya devam edecektir. İstanbul’u hissetmek için sözü şehri ispatlayacak, tanık olduklarını anlatacak Galata Kulesi'ne bırakmak ve Şehr-i İstanbul’un yenilikçi yüzünü temsil eden bu açık hava müzesinin kıymetini bilmek gerek.
Yorumlar
Yorum Gönder
⚠️ Yorum Kuralları
💬 Bu blogun sahibi, ifade özgürlüğünü temel bir değer olarak görmekte ve farklı görüşlerin özgürce paylaşılmasını desteklemektedir.
🙏 Tüm yorumların saygılı, düzgün bir dilde ve etik kurallara uygun olması önemlidir. Hakaret, nefret söylemi ya da kışkırtıcı ifadeler kabul edilmez.
🚫 Spam, reklam amaçlı ya da topluluğu olumsuz etkileyebilecek yorumlar onaylanmaz ve yayımlanmaz.