Vah Benim Kamerun'um Vah!
Kamerun'da 12 Ekim 2025 tarihinde cumhurbaşkanlığı seçimleri yapılacak. Bir tarafta 7 yıl başbakanlık + 43 yıl cumhurbaşkanlığı yapmış toplamda 50 yıldır siyasi arenada olan ve bu seçimlerde tekrardan adaylığını koyan Paul Biya, karşısında ise birkaç aday var. 92 yaşında olan ve artık koltukta oturmaktan koltuğun ona oturduğu bir hâle gelmiş bu adamın tam olarak ne derdi var bilinmez ama belli ki hedefi, bu seçimleri de atlatıp bir kere daha 7 yıllığına cumhurbaşkanlığına seçilmek. Bu dönemini de ölmeden tamamlayıp 2032 yılındaki bir sonraki Kamerun cumhurbaşkanlığı seçimlerine de adaylığını koyarsa ben yine o seçimlere de birkaç gün kala "Vah Benim Kamerun'um Vah! 2" isimli bir yazı daha yayımlayacağıma söz veriyorum. O yazıda bu sefer Paul Biya 99 yaşında, yazıyı yazacak ben ise 25 yaşında olacağım. Spoiler olarak vereyim bunu.
Batı ve orta Afrika’nın kesişim noktasında yer alan Kamerun'un siyaset sahnesine çok uzun yıllardır bir alışılmışlık hakimdir. Bağımsızlık verildiği 1960 yılından itibaren sadece 2 devlet başkanı görmüş bu ülkenin iç dinamiklerini daha iyi irdeleyebilmemiz için her konuda olduğu gibi burada da ilk olarak tarihsel köklerinin incelenmesi gerekmektedir.
Kamerun, birçok Afrika ülkesinde olduğu gibi sömürge uğruna fillerin tepiştiği bir ülke olmuştur. İlk olarak Almanlar tarafından 1884 yılında sömürge haline getirilen bu ülke, I. Dünya Savaşı'ndan sonra büyük çoğunluğu Fransa'ya, batısındaki Anglafon bölgesi İngiltere'ye verilerek paylaştırılmıştı. Bu paylaşım, Kamerun’un âdeta kaderini de çizmişti çünkü bugün Kamerun'da yaşanan iç çatışmaların, diğer güvenlik problemlerinin hatta siyasetinin temelleri aslında bu dönemde atılmıştı.
II. Dünya Savaşı’ndan çok büyük zararla çıkan Avrupalılara gerek sömürgelerinin yük oluşturması, gerek sömürgeye karşı artan uluslararası tepkiler Batı ülkelerini ellerindeki sömürgelere bağımsızlık vermesiyle sonuçlanmıştı. Kamerun da bağımsızlık kazanan sömürge ülkelerinden biridir ancak şu gerçek var ki bu ülkelerin bağımsızlıkları yalnızca kağıt üzerinde kalmaktan ibaret. Bugün Kamerun’da madenlerden limanlara kadar bütün sektörler başta Fransa’nın olmak üzere birçok Batı ülkesinin şirketleri tarafından işletilmektedir. Bu örtük sömürgecilik ise sözde o ülkenin lehineymiş gibi birçok gerekçeyle gizlenebilmektedir. Yani artık açık açık sömürmek için değil de Kamerun’un iyiliği için buradayız diyorlar. Bu da sömürgecilik anlayışının kibarlaştırılarak devam ediyor olması demektir.
Kamerun dahil olmak üzere bağımsızlığını kazanmış olan Afrika ülkeleri için asıl sınav bağımsızlık sonrası dönemde başlamıştı. Bu ülkelerde yaşayan halkın bir ulusal kimliği bulunmuyordu. Örneğin Türk milleti, Rus milleti gibi tabirlerin aksine Kamerun milleti diye bir şeyden söz edilememektedir. Başta Afrika’nın coğrafi koşulları, bu konuda Afrika’nın kaderini tayin etmişti zira Afrika’nın zor coğrafyası güçlü bir merkezi devletin oluşmasına imkan vermiyordu. Bu otorite boşluğu yeni dönemde merkezi otoriteyi en önde tutacak devlet politikalarının öncelik olması anlamına geliyordu.
Bağımsızlık sonrası dönemde Kamerun'un başına geçen ilk lider Ahmadou Ahidjo olmuştur. Ne var ki Ahidjo gibi yeni Afrika liderleri, sömürge sonrası devleti yeniden inşa etmek konusunda son derece merkezî yönetim yapısına sahip üniter siyasi sistemleri tercih ettiler. Bu sistemlerin, farklı etnik gruplar arasındaki rekabeti dizginleyebileceğine ve hızlı ekonomik büyüme için gerekli ortamı sağlayabileceğine inanıyorlardı.
Bu liderler, toplumun ihtiyaç duyduğu servetin hızla oluşturulabileceği tek yapının tek partili sistem olduğuna inanmışlardı. Onlara göre çok partili sistem, etnik ve sosyal bölünmeleri siyasallaştıran bir araçtı ve bu nedenle ekonomik kalkınmanın önündeki en büyük engeldi. [1] Bugün Afrika ülkelerinin siyasi yapısına baktığımızda çoğunda uzun yıllar boyunca tek bir liderin ve tek partinin hakim olmasını görmemizin sebebi bu yüzdendir.
1982 yılına gelindiğinde ilk devlet başkanı Ahidjo'nun Kamerun'u yolsuzlukla ve yozlaşmış bürokrasiyle anılır olmuştu. Aşırıya kaçan otoriter uygulamalar da bir diğer önemli sorundu. Ahidjo, 6 Kasım 1982 yılında sağlık sorunlarını gerekçe göstererek gönüllü olarak istifa etti. Böylece ilk devlet başkanı olan Ahidjo’nun 22 yıllık iktidarı resmen sona ermişti. 1975 yılında başbakanlığa getirilen Paul Biya, Kamerun Anayasası'nın verdiği yetkiyle boşalan devlet başkanlığı koltuğuna otomatik olarak geçerek 2025 yılı itibarıyla devam ettiği devlet başkanlığı görevine başlamıştı.
Yaşanan bu değişiklik ister istemez bir umut uyandırıyordu. Göreve geldiğinde kendi döneminin yol haritasının netleşmesi için birtakım konularda vaatlerde bulunmuştu. Örneğin yolsuzluğa sıfır tolerans, hızlı ekonomik büyüme ve adil paylaşım, toplumsal özgürlük ve dahası. Unutulmamalı ki bir siyasetçi için en önemli şey halka vaat pazarlayabilmektedir ve bu vaatleri öyle bir dille pazarlamalıdır ki halkın enerjisini bu noktada toplayabilmelidir.
Biya, gerçekten de ilk yıllarında bazı reformlara girişmiş, halkın gözünde kendine olumlu bir imaj yaratabilmişti ancak bir taraftan da kontrolcü ve otoriteyi koruma hamlelerini de yapmayı ihmal etmiyordu. Eski devlet başkanı Ahidjo'nun taraftarlarıyla yeni devlet başkanı Biya çatışma içerisindeydi. Ahidjo döneminde devlet ayrıcalıkları sayesinde zenginleşen tüm kesimler Biya’nın yeni politikaları nedeniyle tehdit altında hissediyordu. Başka çareleri kalmadığını düşünen bu kişiler, Biya rejimine karşı bir askeri darbenin en iyi seçenek olduğunu gördüler. [2]
6 Nisan 1984’te jandarma, ordu ve polis içindeki bazı unsurların desteğiyle Başkan Biya ve hükümetine karşı darbe girişiminde bulunuldu. Cumhurbaşkanına bağlı kuvvetler karşı saldırı başlatarak darbeyi 2 gün içinde bastırdı. Darbe, Kamerun tarihinin önemli olaylarından biri olmuştu. Bu aynı zamanda Biya'nın demokrat imajının daha otoriter bir çizgiye kaymasına ve özgürlükler konusunda atılan adımların birçoğundan vazgeçilmesi anlamına geliyordu. Ayrıca eski Cumhurbaşkanı Ahidjo da bu darbeden dolayı yargılanmış ve ölüm cezasına çarptırılmıştı ancak sonrasında cezası müebbet hapse çevrildi.
Paul Biya döneminde Kamerun çok partili hayata geçmişti. 1992 yılında yapılan anayasal düzenlemelerle ülke içinde diğer partilere de izin verilmiş. Cumhurbaşkanının görev süresi her bir dönemi 7 yıldan olmak üzere en fazla 2 dönem olacak şekilde kısıtlanmıştı yani bir cumhurbaşkanı 14 yıldan fazla görev yapamayacaktı ancak bu yalnızca Paul Biya'nın 3. dönem için de aday olmayı isteyeceği ana kadar sürmüştü. 2008 yılında anayasada tekrardan aday olmasını engelleyen dönem sınırlamasını kaldırdı ve bu ülke çapında kendisine karşı ilk defa kitle protestolarının yaşanmasına sebep oldu. Çoğunluğunun gençlerin oluşturduğu protestolarda binlerce protestocu gözaltına alınıp tutuklandı. Hükümet, yaşanan protestolarda dış güçlerin parmağı olduğunu ve darbe yapılmaya çalışıldığı iddiasında bulunuyordu. Her şeye rağmen protestolar 4 gün gibi kısa bir sürede bastırılabilmişti. Bunda ordu ve polis gücünün ilk devlet başkanı olan Ahidjo’dan beri otoriter lideri korumaya entegre edilmesi ve bu amaca göre dizayn edilmesinin çok büyük rolü vardı. Protestoların başladığı ilk andan itibaren sokaklara askerler, tanklar, polisler ve dahası inip sert müdahalelerde bulunmuşlardı. Bununla da kalınmamış sanatçılara ve medyaya da büyük bir baskı uygulanmıştı.
Kafamızda tarihsel senkronizasyonu daha iyi kurmak için şunu düşünmelisiniz: 1933 yılında dünyaya gelmiş bir adam 2025 dünyasında bir ülkeyi yönetiyor. Kendisinin doğduğu zamanda dünya Büyük Buhran'dan geçiyordu, daha II. Dünya savaşı yaşanmamıştı, hatta dünya daha yeni 2 milyar nüfusa ulaşmıştı. Daha da ilginci Paul Biya başkan olduğunda 9 milyon olan ülkenin nüfusu 2025 yılı itibarıyla 29 milyon yani ülke nüfusunun ezici çoğunluğu onun döneminde doğdu. Nüfusunun %70’inin y ve z kuşağının toplamından oluştuğu bir ülkeyi 1933 doğumlu bir tarihi eser tarafından yönetilmesi kadar daha absürt bir durum olacağını düşünmek gerçekten güç.
Kamerun’un seçimlerine odaklanmak gerekirse Paul Biya girdiği tüm seçimleri zaten farklı bir ihtimal olmaksızın kazanmıştı. Öyle ki demokrasinin d’sinden söz edilemeyeceği bu seçimlerde kendisi her zaman ortalama %60-70 bandında oy alırken, ona en yakın rakipleri ise en fazla %15 gibi bir oy alıyordu. Kamerun’da muhalif liderlerin neredeyse tamamı önceden Biya’nın hükümetlerinde görev almış ancak sonrasında ise istifa eden kişilerden oluşmaktadır. Yani muhalafet tam anlamıyla manzarayı süsleme görevi görmektedir ancak aralarında birisi dikkat çekiyor ki başına gelenler hiç şaşırtmıyor.
1954 yılında doğan ve bir hukukçu olan Maurice Kamto, Kamerun'daki siyasi kariyerine 2000 yılların başından itibaren başladı. Kamerun devletinin uluslararası alanda birkaç defa temsil etmek, adalet bakanı yardımcılığında bulunmak gibi görevlerde rol oynamıştı. 2011 yılında görevinden istifa ederek muhalif bir siyasi parti kurdu ve Biya hükümetine karşı mücadelesine başladı. 2018’de Biya'nın karşısında aday olarak seçimlere giren Kamto, %15’e yakın bir oy alarak seçimi 2. Sırada bitirdi. Seçimi kazanıp kazanamaması meselesinden daha önemli olan şey ise Kamto’nun ciddi anlamda bu işi kafaya koymasıdır. Uzun yıllar boyunca devletin başında olan ve tüm kurumları kendine bağlayan Cumhurbaşkanı Paul Biya'nın bir anda seçimle gitmesi zaten beklenmiyordu. Kamto, seçimlerden sonra yaptığı basın açıklamasında seçimlerin hileli olduğunu, aslında kendisinin kazandığını ve bundan dolayı itiraz edeceğine dair bir konuşma yapmıştı. Bu tarz açıklamaların kıvılcım etkisi yaratması, hükümeti rahatsız etmişti zira ülke çapında çeşitli noktalarda protestolar da oluyordu. Eninde sonunda beklenen de oldu. Muhalif lider Kamto, 2019 yılında gözaltına alınıp tutuklandı.
Bir devlet başkanı, elinde tüm yetkiler olmasına hatta seçimleri bile zaten hileyle kazanmasına rağmen neden muhalif bir lideri tutuklama gereği hissetmiş olabilir? Çünkü bütün otoriter liderlerin en tedirgin olduğu konu umuttur. Halkın içinde çok ufak bir kıpırdanma olması bile Biya gibi liderler için büyük tehlikedir. Kamto tutuklandıktan 1 yıl sonra serbest bırakılmıştı. Kendisi 2025 yılındaki seçimler için tekrardan adaylığını ilan etse de seçimlere 2 ay kala mahkeme adaylığını reddetti. Sadece Kamto’nun değil adaylık için başvuruda bulunan 83 kişiden yalnızca 12’sinin adaylığı onaylandı, geri kalanlar ise diskalifiye edildi.
Adaylar arasında birkaç ismin adına dikkat çekilse de içlerinde seçimden 4 ay öncesine kadar Biya'nın hükümetinde istihdam bakanı olan var. Yıllarca hükümette bakanlık yapan bu aday, son 4 ay kala bir hava değişikliği olsun diye düşünüp aday olmuş olabilir. Diğer adaylar da hemen hemen bu şekilde önceden Biya tarafından çeşitli görevlere atanmış kişilerden oluşuyor. Bu durumu daha net somutlaştırmak için Türkiye üzerinden bir örnek vermek gerekirse iktidarda olan Recep Tayyip Erdoğan’ın en büyük rakibinin, bir dönem Erdoğan’ın kabinesinde görev yapmış olan Ahmet Davutoğlu veya Ali Babacan olduğunu hayal edin.
Her otoriter liderin klasik manipülasyon repertuvarında olduğu gibi Biya da halkına geleceğin parlak olacağına dair uzun vadeli vaatler sunmaktan geri durmadı. 2020’de yaptığı bir konuşmada şöyle diyordu :
“Ekonomimizin yapısal dönüşümünü başlatarak ve kamu harcamalarının etkinliğini artırarak, 2035 yılı itibarıyla yükselen ekonomi statüsüne ulaşma şansımızı tamamen lehimize çevireceğiz. Elbette mevcut yedi yıllık dönemin başında belirlenen ve genç istihdamı, eğitim, sağlık ve aileyi kapsayan sosyal kalkınma politikamızı da uygulamaya devam edeceğiz. Sevgili yurttaşlarım, işte bunlar, Hükûmet’in zorluklara rağmen son aylarda hayata geçirmeye çalıştığı ve önümüzdeki yıllarda da uygulamayı sürdüreceği, yükselen ekonomi hedefine ilerlememiz açısından kritik öneme sahip eylem planının ana hatlarıdır. Gerekli çabayı göstermeye ve gerekli reformları başlatmaya razı olduğumuz sürece, hedeflerimize ulaşabileceğimize inanıyorum.” [3]
“Kamerun 2035 yılında gelişmiş bir ülke olacak, hedef 2035, 2035 vizyonu” gibi ifadelerle âdeta halkına yeni bir vizyon sundu. Ne de olsa son kullanma tarihi 2035 olan bu vaatlerin, süresi dolana kadar kullanılmasında hiçbir engel yok.
Kamerun halkının mevcut ekonomik sıkıntıları, ülkenin büyük çoğunluğunda elektrik dahi olmaması, gıdaya erişimdeki problemler bir tarafa bir de çok ciddi güvenlik problemi var. Ülkede 2 milyondan fazla insan başta Anglofon bölgesindeki iç çatışmalardan kaynaklı olmak üzere yerinden edildi. Zamanında İngiltere ve Fransa arasındaki paylaşım, bölgeyi çatışmaya terk etti. İşte bir diğer siyasi malzeme de tam olarak burada devreye giriyor. Güvenlik sorunu, yıllardır halkın özgürlüklerinden mahrum bırakılmasının en temel gerekçesi hâline gelmiştir. Otoriter liderler, her fırsatta “ülke bölünür”, “kaos çıkar” gibi söylemlerle iktidarını meşrulaştırırlar. Bu korku siyaseti, hem devlet kurumlarının hem de toplumun üzerinde bir tür sürekli olağanüstü hâl atmosferi yaratır. Halk, güvenlik uğruna özgürlüklerinden vazgeçmeye ikna edilir. Dolayısıyla her ne kadar kötü bir yönetici de olsa düzeninin bozulacağına dair bir korkuyu halka vermek, iktidarı korumak için en iyi siyasi stratejilerden biridir. Uzun yıllardır Anglafon bölgesinde çatışmalar olan Kamerun özelinde düşünürsek bu konu bizzat hükümetin gelecek hedeflerinden, söylemlerine kadar her yerde kullanılmaktadır.
Paul Biya'nın yaşının ileri olması sağlık problemlerini de beraberinde getiriyor. Sağlık sorunlarından dolayı sürekli İsviçre'ye tedavi olmaya gidip gelen Biya için “ülkeyi İsviçre’den yönetiyor” gibi eleştiriler de yöneltilmişti.
Nihayetinde güneş çok kez doğup battı, yıllar geçti, nesiller doğdu ancak Kamerun’da değişen bir şey olmadı. Gerçekten bir değişiklik olmuşsa o da Paul Biya’nın resmî vesikalık fotoğraflarının eskiden siyah beyazken bugün renkli olmasıdır. Her şeye rağmen mevcut başkan Paul Biya 2025 yılı itibarıyla 92 yaşında dünyanın en yaşlı devlet başkanı olarak görevine devam ediyor ve gireceği 8. seçimi de atlatıp 7 yıl daha devam etmeyi de düşünüyor. Vah benim Kamerun’um vah! Belki bir gün vahsız bir Kamerun da mümkün olur, eğer Kamerun halkı isterse.
Dipnotlar:
1) The Leadership Challenge in Africa: Cameroon Under Paul Biya
2) Post-Colonial Cameroon - John M. Mbaku
3) H.E.M. Paul Bıya - Speeches, Declaratıons, And Messages
Diğer Yararlanılan Kaynaklar :
Au Cameroun de Paul Biya
Cameroon: A Country Unıted By Ethnıc Ambıtıon And Dıfference - Francıs B. Nyamnjoh
Görsel Kaynakça :
Görsel 1: Paul Biya - BBC
Görsel 2,3,4 : Wikimedia Commons
Yorumlar
Yorum Gönder
⚠️ Yorum Kuralları
💬 Bu blogun sahibi, ifade özgürlüğünü temel bir değer olarak görmekte ve farklı görüşlerin özgürce paylaşılmasını desteklemektedir.
🙏 Tüm yorumların saygılı, düzgün bir dilde ve etik kurallara uygun olması önemlidir. Hakaret, nefret söylemi ya da kışkırtıcı ifadeler kabul edilmez.
🚫 Spam, reklam amaçlı ya da topluluğu olumsuz etkileyebilecek yorumlar onaylanmaz ve yayımlanmaz.