Kıta İsimlerinin “A” Harfi ile Başlayıp Bitmesinin Dilbilimsel, Tarihsel ve Kültürel Nedenleri

      Kıta isimlerinin büyük bir kısmının “A” harfi ile başlayıp aynı harfle bitmesi bir tesadüf gibi algılanabilir ancak bu durumun arkasında köklü tarihsel, kültürel ve dilbilimsel sebepler bulunmaktadır. Öncelikle modern coğrafi isimlendirme sistemlerinde kullanılan kıta adlarının çoğu, Antik Dönem’den günümüze kadar Latince ve Yunanca gibi Hint-Avrupa dil ailesine mensup klasik dillerden türemiştir. Bu dillerde coğrafi kavramlar ve kara parçalarının isimlendirilmesinde dişil cinsiyet (feminine gender) biçimi yaygın olarak tercih edilmiş ve bu biçimler genellikle “-a” ile sonlanmıştır. Dolayısıyla kıta isimlerinin “-a” harfiyle bitmesi ilkin bu dil yapısının bir sonucudur.

      Bu dilsel tercihin arkasında insanlık tarihinin derinliklerinde şekillenmiş sembolik ve kültürel unsurlar da bulunmaktadır. Toprak hemen her kültürde hayatın, doğurganlığın ve bereketin temel simgesi olarak görülmüştür. Toprağın bereketi özellikle tarımsal toplumlarda hayati bir önem taşımış, buğday gibi temel ürünlerin ekilip yetiştirilmesi doğurganlık ve yenilenme kavramlarıyla özdeşleştirilmiştir. Örneğin Türk kültüründe “Toprak Ana” ifadesi, bu şefkatli ve besleyici toprak anlayışını yansıtmaktadır. Benzer biçimde Yunan mitolojisinde de “Gaia” (ya da Gaea) figürü toprak ve yeryüzünün dişil tanrıçası olarak saygı görmüş; doğurganlığın, yaşamın ve dünyanın simgesi olmuştur. Hatta süper kıta olan “Pangea” da adını bu tanrıçadan almaktadır. Bu tür semboller, coğrafi yerlerin dişil kimliklerle ilişkilendirilmesine kültürel bir zemin hazırlamış, böylece kara parçalarının dişil isimlendirilmesi dilsel bir tercih olmaktan öte kültürel bir anlam taşıyan bir uygulama haline gelmiştir.

      Tarihsel açıdan bakıldığında coğrafi keşiflerin yoğunlaştığı dönem, 15. yüzyılın sonlarıyla birlikte başlayan ve Rönesans’la örtüşen zaman dilimidir. Antik Roma ve Yunan kaynaklarına inildiği bu dönem Avrupası’nda bilimsel ve entelektüel iletişimin dili Latince idi. Yeni keşfedilen kara parçalarının isimlendirilmesi sürecinde bu dille uyumlu olmak ve uluslararası kabul görmek amacıyla Latince isimlendirme kalıplarına uygun terimler tercih edilmiştir. Bu bağlamda birçok kıtanın ismi, Latince’nin dişil isimlendirme yapısına uygun şekilde oluşturulmuş ve bu da kıta isimlerinde “-a” ile biten biçimlerin yaygınlaşmasına yol açmıştır.

      “Asia” ve “Africa” isimleri, köken olarak Antik Yunanca ve Latince’de dişil olarak kullanılmıştır. “Asia” adına dair ilk kullanımlara MÖ 8. yüzyılda Homeros’un İlyada'sında rastlanılmaktadır. Bu eserde coğrafi ad olarak değil, bir kadın ismi olarak kullanılmıştır; kıta adı olarak ise MÖ 5. yüzyılda Herodot Tarihi'nde geçmektedir. “Africa” ismi ilk kez Romalıların MÖ 2. yüzyılda Kartaca’yı yıktıktan sonra oluşturdukları eyalet için kullanılmış, ilerleyen dönemlerde bütün kıtayı ifade eden bir terime dönüşmüştür. “America” ismi, keşifler sırasında İtalyan kaşif Amerigo Vespucci’nin adı baz alınarak Latinceleştirilmiş ve yine dişil eki “-a” ile sonlandırılmıştır. “Australia” ismi, Latince “Terra Australis” (Güney Toprakları) ifadesinden türemiştir. “Antarctica” ise kuzey kutbunu ifade eden “Arktik” kelimesinin karşıtı olan Yunanca kökenli “Anti-Arktikos” (Arktik karşıtı) ifadesinden gelmektedir. Yani Antarktika, kelime anlamı olarak “Arktik’in tersi” demektir ve bu isim de yine Latince kurallarına uygun biçimde “-a” harfiyle sonlandırılmıştır. Bu durumun istisnası olan “Europe” isminin kökeni konusunda muhtelif görüşler bulunmaktadır. Antik Yunanca’daki “Eurṓpē” kelimesinin bazı kaynaklara göre “geniş yüz” ya da “geniş göz” anlamına geldiği öne sürülürken, bazı araştırmacılar ismin Fenike kökenli olabileceğini savunmaktadır. Ayrıca ismin Yunan mitolojisinde yer alan “Europa” adlı figürle de ilişkili olduğu kabul edilmektedir. Bu çok katmanlı ve tartışmalı köken yapısına rağmen “Europe” ismi tarihsel ve dilbilimsel evrim süreçlerinde farklılaşmış bir örnek olarak öne çıkmaktadır.

      Sonuç olarak kıta isimlerinin büyük çoğunluğunun “A” harfi ile başlayıp aynı harfle bitmesi bir tesadüften ziyade antik dillerin gramatik yapısı, tarihsel keşiflerin dilsel etkileri ve uluslararası kabul görmüş Latince’nin belirleyici rolüyle şekillenmiş sistematik bir olgudur. Bunun yanında toprak ve kara parçalarının insanlık kültürlerinde taşıdığı bereket, doğurganlık ve yaşam sembolizmi bu isimlendirmelerde dişil cinsiyetin tercih edilmesinde kültürel bir temel oluşturmuştur. Bu nedenle kıta isimlerindeki bu ortak özellik dilbilimsel, tarihsel ve kültürel perspektiflerden değerlendirildiğinde anlamlı ve tutarlı bir dilsel kalıp olarak ortaya çıkmaktadır.


Kaynakça : 

etymonline.com

Gender in Latin and Beyond: A Philologist’s Take - Wolfgang de Melo

Mitolojik Ana Tasavvuru Bağlamında Toprak - Harun Akçam - Serkan Köse

Dünya Mitolojilerinde Toprak Simgeciliği - Mustafa Aça

Yorumlar

Bu blogdaki popüler yayınlar

Hoşça Kal

İznik Gezimden

19 Mayıs ve Civarı