Osmanlı’da 80 Bin Sokak Köpeğinin Ölümüne Sebep Olan Olay : 1910 Hayırsızada Sürgünü
İnsanlık tarihi boyunca hayvanlar yalnızca doğanın bir parçası değil aynı zamanda toplumların kültürel ve sosyal yaşamında da önemli yer tutmuştur. Avcı-toplayıcı dönemlerden yerleşik hayata geçişe kadar hayvanlarla kurulan ilişki zamanla evcilleştirme, beslenme, ulaşım, koruma ve sembolik anlamlar üzerinden şekillenmiştir. Bazı kültürlerde kutsal sayılan hayvanlar, başka topluluklarda uğursuzlukla ilişkilendirilebilmiştir. İnsanlar hayvanlara yalnızca biyolojik varlıklar olarak değil; bazen koruyucu, bazen tehdit unsuru olarak anlamlar yüklemiştir.
Hem konar-göçer hem yerleşik hayat tarzında yaşamış olan Türkler için hayvanlar hem kültürün hem de yaşamın vazgeçilmez bir parçası olmuştur. Orta Asya’dan Anadolu coğrafyasına uzanan Türklerin yolculuğunda başta binek hayvanlar olmak üzere tüm hayvanlar, haberleşmeden mimariye kadar bu kültürde kendini göstermiştir. Tarihte 600 yıl gibi uzun bir süreyle varlık göstermiş ve Türklerin bir devleti olan Osmanlı İmparatorluğu'nda da hayvanlar sosyal yaşamdan edebiyata kadar hayatın ve toplumun içinde yerini almıştır.
İmparatorluğun başkenti İstanbul’da sokak köpekleri, yüzyıllar boyunca kentsel yaşamın doğal bir parçasıydı. Osmanlı döneminde hayvanlara karşı genel olarak hoşgörülü bir tutum hâkimdi. Köpekler, mahalle yaşamının içinde yarı sahipli sayılabilecek bir statüde yaşar; esnaf, halk ve hayır kurumları tarafından beslenirlerdi. Sokak hayvanlarının bakımına dair kurulan vakıflar, bu durumun sistematik hale geldiğini göstermektedir. Üstelik Avrupa’da hayvanların korunmasına yönelik yasaların yeni çıktığı 19. yüzyılın aksine Osmanlı Devleti’nin 18. yüzyıldaki fermanlarında binek hayvanlarının ağır yük taşımaması ve Cuma günü çalıştırılmamasına dair buyruklar bulunuyordu. Devletin sokak köpeklerine olan uygulamaları Kanuni dönemine kadar götürülebilir ancak bunun daha sık hale gelmesi 19. yüzyılda II. Mahmud ve peşinden gelen Tanzimat Dönemi ile başlamıştır. Böylece Batılılaşma etkisiyle kent düzeni, temizlik ve kamu sağlığı konuları daha sık gündeme gelmeye başladı.
Bu tartışmalar II. Meşrutiyet sonrası da hız kesmeden devam etti. İstanbul'un, Avrupa’da bulunan kentlere benzemesi istenirken şehirde yüzyıllardır bulunan sokak köpekleri göze batar hâle gelmiş, bu amaca ulaşabilmek için şehrin sokak köpeklerinden arındırılması gerektiği düşünülmüştü. 1910 yılında İstanbul Belediyesi, sokak köpeklerinin şehir dışına çıkarılması için kapsamlı bir temizlik operasyonu başlattı. Binlerce köpek, sokaklardan toplanarak deniz yoluyla Marmara Denizi’ndeki Sivriada’ya gönderildi. Adanın altyapısı bu kadar hayvanı barındırmaya uygun değildi; ne yeterli su kaynağı vardı, ne de yiyecek temini mümkündü. Ayrıca adanın 45 bin metrekarelik yüzölçümünün değil 80 bin köpeğin, 300 köpeğin dahi yaşayamayacağı kadar küçük olduğu hesaba katılmalıdır. Köpeklerin adada serbest bırakılması, kısa süre içinde ciddi sonuçlar doğurdu. Açlık ve susuzlukla mücadele eden hayvanlar, hayatta kalmak için birbirlerine saldırdı. Hayvanların tamamı kısa süre içinde hayatını kaybetti. Rivayetlere göre köpeklerin ulumaları günlerce İstanbul kıyılarından duyulmuştur.
Hayırsızada sürgünü, o dönemde bazı çevreler tarafından eleştirildi. Halk arasında uygulamaya yönelik rahatsızlıklar dile getirildi; yerli ve yabancı basında bu durumun gereksiz bir sertlik olduğuna dair yorumlar yer aldı. Hatta İttihat ve Terakki yönetimine muhalif olanlar bu olayı bir koz olarak kullandılar. Bu olaydan iki yıl sonra, 1912 yılında meydana gelen İstanbul depremi ve Osmanlı’nın Balkan Savaşları'ndaki hezimeti köpeklerin toplu kıyımına bir ilahi ceza olarak yorumlanmış ve ada, halk arasında “Hayırsızada” olarak anılmaya başlamıştır. Bu tür halk anlatıları, olayın kamu vicdanında yaralar açtığını ve toplumun hafızasında yer ettiğini net bir şekilde göstermektedir. Bu olayın ardından İttihat ve Terakki yönetimi sokak hayvanlarına yönelik farklı yöntemler denemeye devam etti ancak bir daha böyle bir uygulamaya başvurulmadı. Hayvan barınakları kurulması fikri zaman zaman gündeme gelse de uzun vadede kalıcı bir çözüm üretilemedi.
Cumhuriyet döneminde de sokak hayvanlarıyla ilgili benzer tartışmalar devam etti. Bu trajedinin önemli bir sonucu ise hayvanlara yönelik toplumsal duyarlılığı artırmasıdır. 1912’de dönemin önde gelen askeri ve sivil bürokratlarının öncülüğünde İstanbul Himâye‑i Hayvânât Cemiyeti kuruldu; 1914’te I. Dünya Savaşı nedeniyle kapanmak zorunda kaldı. Cumhuriyet döneminde bu çabalar tekrar değerlendirildi. 1923’te yeniden yapılandı ve 6 Mart 1924’te resmi statüsünü alarak Türkiye Hayvanları Koruma Derneği adını aldı.
Sonuç olarak 1910 Hayırsızada sürgünü, Osmanlı’nın son döneminde şehircilik, halk sağlığı ve hayvan hakları konularının kesişiminde yaşanmış önemli bir uygulamadır. Olay, bir yandan modernleşme arayışlarının hayvanlarla kurulan geleneksel ilişkilere nasıl müdahale ettiğini gösterirken, diğer yandan idare ile toplum arasındaki algı farklarını da gözler önüne sermektedir. Bugün hâlâ tartışma konusu olan sokak hayvanları politikalarının tarihsel kökenlerini anlamak açısından bu sürgün, dikkate değer bir örnek teşkil etmektedir. Bu olay, gerek trajik boyutuyla gerek ardından gelen dernekleşme dalgasıyla Türkiye’nin hayvan hakları tarihinde bir dönüm noktası olarak yerini almıştır.
Kaynakça :
Görsel Kaynakça :
Görsel 1 : Köpekler Sivriada'da (1910) - HAYTAP
Görsel 2 : Sivriada (Hayırsızada) - Google Earth
Yorumlar
Yorum Gönder
⚠️ Yorum Kuralları
💬 Bu blogun sahibi, ifade özgürlüğünü temel bir değer olarak görmekte ve farklı görüşlerin özgürce paylaşılmasını desteklemektedir.
🙏 Tüm yorumların saygılı, düzgün bir dilde ve etik kurallara uygun olması önemlidir. Hakaret, nefret söylemi ya da kışkırtıcı ifadeler kabul edilmez.
🚫 Spam, reklam amaçlı ya da topluluğu olumsuz etkileyebilecek yorumlar onaylanmaz ve yayımlanmaz.