İmar Affı Kavramını Biz İcat Ettik!
Biz Türkler; tarihteki zaferlerimizle, mutfaktaki yemeklerimizle ve elbette pratik zekâmızla övünmeyi severiz. Yoğurt bizim icadımızdır, kahveyi dünyaya biz tanıttık deriz ama iş fırsattan istifade etmeye gelince Türk yoğurdunu Colomb'un kıtasında Yunan yoğurdu diye satmasını da biliriz. Üstelik iyi de satılınca "keramet Yunan'da mıydı?" diye de düşünüyoruz. Bizim bu uyanık çözümlerimiz “beton” da bile karşımıza çıkıyor. Üstelik bu konuda literatüre kazandırdığımız bir kavram da var : İmar affı
İmar affı veya imar barışı, imar planlarına aykırı olarak inşa edilmiş yapıların belirli koşullar altında yasal hale getirilmesini sağlayan bir uygulama olsa da tam anlamıyla literatürde karşılığı yoktur. Bunun nedeni, imar affının çoğunlukla pratik bir çözüm olarak ortaya çıkması ve hukuki, sosyo-ekonomik ile politik ihtiyaçların bir araya gelmesiyle şekillenmesidir. Akademik literatürde şehir planlaması ve imar hukuku kavramları net sınırlarla tanımlanırken, imar affı kavramının uygulamada günü kurtarmaya yönelik olması net şekilde tanımlanamamasına sebep olmaktadır. Bu yönüyle imar affı, yasal düzenleme ile plansız yapılaşmanın normalleşmesi arasında bir köprü işlevi görmektedir.
Türkiye’de imar affı kavramını anlayabilmek için, öncelikle meselenin özü olan köyden kente göç ve şehirleşme olgularına yakından bakmak gerekir. II. Dünya Savaşı sonrasında Türkiye’de gerek siyasi gerek toplumsal hayatta önemli gelişmeler yaşanmıştır. Tarımda makineleşme ve sanayi alanındaki atılımlar, düzensiz göçü ve çarpık kentleşme gibi problemleri beraberinde getirmiştir. Bu problemler, özellikle toplumcu sanatçıların eserlerinde işlenmiş; edebiyattan sinemaya kadar kültürel dünyamızda kendine geniş bir yer bulmuştur. İlk imar afları da bu problemlerin etkisinin ilk kez hissedilmeye başlandığı zaman ortaya çıkmıştır.
Cumhuriyet’in ilk yıllarında diğer alanlarda olduğu gibi şehircilik alanında da örnek ve modern kentlerin kurulması için çalışmalar yapılmıştı. Bu doğrultuda şehir planları, başkent olması ve diğer illere de rehber olması düşüncesiyle Ankara üzerine yoğunlaşmıştı çünkü Ankara, Anadolu'nun kalkınmasını temsil edecekti. Bu çerçevede, Ankara için iki önemli şehir planı hazırlandı. İlk olarak 1924’te Alman şehir plancısı C. Christoph Lörcher tarafından yapılan plan, daha çok yeni başkentin temel ihtiyaçlarını karşılamaya dönüktü ancak kısa sürede yetersiz kaldı. Ardından 1932’de Alman mimar ve şehir plancısı Hermann Jansen devreye girdi. Bu planların her biri; geniş bulvarları, meydanları, yeşil alanları ve farklı işlevsel bölgeleriyle modern ve çağdaş bir başkent vizyonunu ortaya koyuyordu.
![]() |
| Lörcher Planı |
Ne var ki Cumhuriyet'in göz bebeği ve Atatürk’ün “yeni Türkiye’nin simgesi” olarak tasarladığı Ankara, onun ölümünden yalnızca on yıl sonra 1948 yılında CHP döneminde imar affıyla tanıştı. Burada Ankara’nın başkent olarak bürokrasinin merkezi hâline gelmesi ve buna bağlı olarak artan göç, şehrin nüfus ve konut ihtiyacını hızla yükseltmesinde belirleyici olmuştu. Bu koşullar altında çıkarılan imar affı, kaçak ve gecekondu tipi yapılaşmayı yasallaştırarak kısa vadeli bir çözüm sundu. İmar affı, Atatürk’ün hayalini kurduğu düzenli ve çağdaş başkent vizyonuyla çelişen, günübirlik çözümlerle geleceği şekillendirme anlayışının ilk adımlarından biri oldu. Bu durum, Cumhuriyet’in kurucu ideallerinden, planlı ve modern bir toplum hedefinden sapmanın da göstergesi olarak yorumlanabilir.
1948 yılında yalnızca Ankara için uygulanmış olan imar affı, Demokrat Parti iktidarıyla Türkiye’nin çeşitli noktalarında da uygulanacak şekilde genişletilmiştir. DP döneminde biri 1953 diğeri 1959 yılında olmak üzere iki imar affı uygulanmıştır. Bu aflar çoğunlukla Ankara dışındaki diğer illerde özellikle İstanbul’un Zeytinburnu ve Kağıthane ilçelerinde gecekondulaşma tipi yapılaşmanın görülmesiyle uygulanmıştır.
Türkiye’de kırsal nüfus 1980’li yıllara kadar kentli nüfustan daha fazlaydı. 1980’den sonra iç göç zirveye çıkmış kırsal nüfus başta ekonomik sebepler olmak üzere yoğun şekilde şehirlere göç etmiştir. İç göçün bu kadar kaotik olması Türkiye’de kentli ve köylü dışında “kentli köylü” adında yeni bir kesim yaratmıştır. Bunun en büyük sebebi göç edenlerin kentli olmak istemesi değil, iş bulmak, refahı artırmak gibi ihtiyaçvâri sebepler olmasıdır. Bu da insanların mecburen daha iyi yaşam sürmek için yaşam tarzı olarak kırsaldan kopmadan kentlere göç etmesine sebep olmaktadır. Yani Türkiye’de köyden kente göç hareketi, köyün kente doğrudan göçü olarak gerçekleşmektedir. Bunun sonucunda aynı köyde yaşayanların göç ettikleri şehirlerde aynı mahallelere taşınması, köylerde görülen gecekondu tipi evlerin kent içinde sıkça görülmesi bugün Türkiye’de çok alışılagelmiş durumlardır.
1980 sonrasında göçün daha da artmasıyla doğru orantılı olarak imar aflarının sayısı da arttı; çıkarılan kanunlar, bu afları hem kapsam hem de içerik bakımından genişleterek daha sistematik bir hale getirdi. 1983’teki 2805 sayılı kanunla başlayan ve 2981, 3366, 3414 gibi ardı ardına gelen düzenlemeler; gecekondulara tapu tahsisi, dört kata kadar imar izni, hatta su ve elektrik bağlanması gibi haklar tanıyarak süreci kurumsallaştırdı. Böylece imar afları, geçici bir çözüm olmaktan çıkıp Türkiye’nin kentleşme pratiğinde sık sık başvurulan bir yöntem haline geldi.
Cumhuriyet tarihinde sonuncusu 2018’de olmak üzere 20 imar affı uygulanmıştır. İmar aflarının bu kadar sık gündeme gelmesinin arkasında yalnızca göç ve kentleşme baskısı yoktur; işin bir de siyasi boyutu vardır. Türkiye’de imar afları, özellikle seçim dönemlerinde hükümetlerin en çok başvurduğu popülist araçlardan biri olmuştur. Çünkü milyonlarca insanın yaşadığı kaçak yapılara tapu tahsisi vermek, doğrudan seçmen kitlesini kazanmanın en etkili yollarından biriydi. Örneğin 2018’de uygulanan imar affı, genel seçimlere yalnızca bir ay kala uygulamaya konmuş ve milyonlarca vatandaşı doğrudan etkilemiştir. Hatta bu düzenlemede “imar affı” ifadesi yerine ilk defa “imar barışı” adı kullanılmış; hükümet, “af” kelimesinin olumsuz çağrışımlarını yumuşatmak istemiştir. Benzer şekilde geçmişte de pek çok imar affının ya seçim öncesinde ya da hemen sonrasında çıkarıldığı görülmektedir.
Türkiye’nin bir deprem ülkesi olmasına rağmen imar affı gibi irrasyonel çözümlerin bu kadar sık bulunması durumu daha da karmaşıklaştırmaktadır zira 17 Ağustos 1999 depremi, 6 Şubat 2023 depremleri gibi büyük depremler kamuoyunda imar barışı uygulamasını tartışmaya açsa da bu sefer de “imar affını kaldıracağız” gibi söylemler siyasi popülizm aracı haline gelmiş, pratikte kayda değer ilerleme sağlanmamıştır. Bu da Türkiye’deki siyasilerin parti fark etmeksizin insan canına kıymet vermediklerinin, birinci önceliklerinin kendi siyasi menfaatleri olduğunun ispatıdır.
![]() |
| 17 Ağustos 1999 |
![]() |
| 6 Şubat 2023 |
Dünya genelinde Türkiye dışında hiçbir ülkede imar affı gibi kapsamlı ve merkezi bir yapı kayıt affı sistemi bulunmamaktadır. Sadece Hindistan ve Brezilya gibi gecekondulaşmanın yaygın olduğu ülkelerde benzer programlar mevcuttur. Ancak bu programlar Türkiye’deki imar affı gibi yapı kayıt belgesi vermek yerine daha çok mülkiyet hakkı kazandırmaya yöneliktir.
İmar affı Türkiye’de kaçak yapılaşmayı yasallaştıran bir uygulama olmanın da ötesinde kentleşme, göç ve siyaset gibi bir dizi faktörün kesişim noktasında yer almıştır. Uzun lafın kısası, deprem kuşağında bir ülke olarak “imar affı” nı biz icat ettik; pratik zekâmız ve fırsatçılığımızın birleşip ortaya koyduğu ürünlerden biri olarak dünya literatürüne kazandırdık. Kısa vadeli çözümlerle günü kurtarmak konusunda Türk zekâsının sınır tanımadığını bir kez daha kanıtladık. Belki de imar barışını tam anlamıyla “Türk usulü pragmatizm” in somut bir örneği olarak değerlendirmemiz gerekiyor. Başka ülkeler plan yapar, biz ise planın dışına çıkmanın bile bir planını yaparız.
Kaynakça :
1948'den Bugüne İmar Afları - Binali Tercan
Kente Karşı İşlenen Suçların Faili
İmar Afları - Dr. Mehmet AKALIN
Tarihi Arka Planıyla Birlikte İmar Barışı - Harika Uçar Altınışık
Görsel Kaynakça :
Görsel 1,2,3,4,5 : Wikimedia Commons




Yorumlar
Yorum Gönder
⚠️ Yorum Kuralları
💬 Bu blogun sahibi, ifade özgürlüğünü temel bir değer olarak görmekte ve farklı görüşlerin özgürce paylaşılmasını desteklemektedir.
🙏 Tüm yorumların saygılı, düzgün bir dilde ve etik kurallara uygun olması önemlidir. Hakaret, nefret söylemi ya da kışkırtıcı ifadeler kabul edilmez.
🚫 Spam, reklam amaçlı ya da topluluğu olumsuz etkileyebilecek yorumlar onaylanmaz ve yayımlanmaz.