Lozan Antlaşması Üzerine

      Lozan Antlaşması bir asrı doldurmasına rağmen bugün hâlâ tartışılmaya devam eden bir antlaşmadır. Bunun en büyük sebebi Lozan’ın, yeni Türk devletinin kuruluş belgesi olmasıdır. Devletlerin varlığını kabul ettiren antlaşmalar, uluslararası camiada ve bahse konu olan ülkenin içerisinde yüzyıllarca tartışılmaya devam edebilir ancak burada önemli olan yanlışın doğrudan yaygın olmamasıdır.
      Mudanya Ateşkes Antlaşması’yla Kurtuluş Savaşı’nın askeri safhası bitmiş, Türk tarafı sahada kazanmıştı. Türk ordusu bu ateşkesle son olarak savaşsız şekilde Trakya’ya da girmişti. Böylece Anadolu’da Mondros’la başlayan itilaf devletlerinin askeri varlığı boğazlar hariç tamamen sona ermiştir. Bundan sonra ise savaşın diplomatik kısmı vardı. İtilaf devletlerinin karşısında hem askeri alanda hem de Mudanya Ateşkesi’yle büyük kazanımlar elde etmiş bir Türkiye vardı. Türkiye’nin bu süreci soğukkanlılıkla idare edebilmesi ve elindeki zafer kozunu en etkin biçimde kullanabilmesi çok kritikti. 1 Kasım 1922’de Saltanatın kaldırılması bu aksiyonun bir sonucudur zira İtilaf devletleri 1921 Londra Konferansı'nda yaptığı gibi yeni konferans için de Ankara ve İstanbul hükümetlerini davet etmişti. Anadolu’da tek otoritenin kendisi olduğunu ilan eden bu iki hükümetin davet edilmesi, konferansta karışıklık çıkması için İtilaf devletlerinin uyguladığı stratejilerden biriydi. TBMM bunu önlemek amacıyla 1 Kasım 1922’de yaptığı toplantıda muhalif vekillere rağmen derhal saltanatı kaldırmıştır. Böylece Osmanlı İmparatorluğu resmen sona ermiş ve TBMM'nin Anadolu’daki tek otorite olduğu kesinleşmiştir.
      Barış görüşmeleri için İsviçre’nin Cenevre Gölü kıyısında yer alan Lozan kenti belirlenmişti. Görüşmeler muhatapların katılımıyla bu şehirde yapılacaktı. Lozan’a gidecek Türk heyetinin belirlenmesinde titizlikle davranılmıştır. Rauf Bey gibi isimlerin başkanlık etmesi konuşulurken Mustafa Kemal’in doğrudan müdahil olması İsmet Paşa'nın başdelege olarak seçilmesinde önemli rol oynamıştır. Ayrıca Mondros Ateşkes Antlaşması’nı imzalamasıyla sicili kirlenmiş Rauf Bey'e nazaran Mudanya Ateşkes Antlaşması’nı imzalamış İsmet Paşa’nın seçilmesi daha güçlü bir imaj yaratması bakımından önemliydi. Kendisine en sadık ve en yakın olan İsmet Paşa'nın seçilmesi Mustafa Kemal Paşa'nın fiziken olmasa da gölge olarak konferansta bulunmasını sağlamıştır.
      Lozan Konferansı iki aşamada gerçekleşmiş bir konferanstır. Görüşmelerin ilk aşaması 20 Kasım 1922’de başlamıştır. Türkiye’nin birinci önceliği kazanımlarını “kayıtsız ve şartsız” elde etmektir. Hiçbir koşula ve sınırlamaya bağlı kalmadan bağımsızlığı kabul ettirmek Anadolu’daki direniş hareketinin temel hedefi olmuştur. Sivas Kongresi’nde kesin bir dille alınan kararlar bu duruşun net ispatıdır. Konferansta İngiltere’yi Lord Curzon (ikinci görüşmelerde Horace Rumbold), Fransa’yı Mösyö Barrère (ikinci görüşmelerde Joseph Pelle), İtalya’yı ise Marki Garroni temsil etmiştir. Ayrıca Yunanistan, Japonya, Romanya ve Yugoslavya gibi diğer bazı devletler de masada yer almıştır. Konferansın ana gündem maddeleri; sınırlar, kapitülasyonlar, azınlıklar, Osmanlı borçları, boğazlar ve Musul gibi başlıklardan oluşmaktaydı. Bu maddelerin her biri, taraflar arasında yoğun tartışmalara sebep olmuştur.
      Türkiye için bizzat Mustafa Kemal Paşa'nın heyete ilettiği asla taviz verilmeyecek iki konu vardı. Bunlar : Kapitülasyonların tamamen kaldırılması ve Doğu'da bir Ermeni yurdunun asla kabul edilmemesidir. Özellikle kapitülasyonlar konusu, tartışmaların aşırı sert geçmesine ve görüşmelerin 4 Şubat 1923’te yarıda kesilmesine sebep olmuştur. Bu 2,5 aylık arada Türkiye’de önemli bir gelişme olmuştu. 17 Şubat – 4 Mart 1923 tarihleri arasında İzmir İktisat Kongresi gerçekleştirildi. Başkanlığını Kazım Karabekir’in yaptığı kongrede Mustafa Kemal Paşa'nın açılış konuşması çok önemlidir. İktisadi zaferlerle sonuçlandırılmayan askeri zaferlerin kalıcı olamayacağını vurgulamıştır. Bu bakımdan yeni Türk devletinin bir iktisat devleti olacağı ve kapitülasyonların kaldırılmasının bu doğrultuda hayat memat meselesi olduğu açıktır.

      Yapılan diplomatik temaslar sonucunda konferans, 2,5 aylık kesintinin ardından 23 Nisan 1923’te yeniden toplandı. Lozan Barış Antlaşması çok uzun uğraşlarla toplam 8 aylık bir sürenin sonunda 24 Temmuz 1923’te Rumine Sarayı'nda imzalandı. Toplam 143 maddeden oluşan antlaşmada bahsi geçen başlıca konular sınırlar, azınlıklar, kapitülasyonlar, Osmanlı borçları, boğazların durumu ve Musul sorunudur. Genel olarak özetlemek gerekirse :

Sınırlar : 
      Türkiye’nin batı sınırı Meriç Nehri esas alınarak Yunanistan ile net şekilde belirlendi. Ayrıca Karaağaç ve çevresi savaş tazminatı olarak Türkiye’ye bırakıldı. Bulgaristan sınırı, I. Dünya Savaşı sonrası yapılan antlaşmalarda çizildiği haliyle korundu. Güney sınırı ise 1921 Ankara Antlaşması’na göre Fransa ile zaten belirlenmişti; Lozan’da bu sınır teyit edildi. Doğu sınırları yani Ermenistan ve Gürcistan ile olan sınırlar, 1921 tarihli Moskova ve Kars Antlaşmaları ile çizilmişti ve bu da Lozan’da herhangi bir sorun yaratmadı. Ancak Musul sorunu konferansta çözülemedi. Daha sonra İngiltere ve Türkiye arasındaki ikili görüşmeler halinde konuşulmuş ve 1926 Ankara Antlaşması’yla bu konu kapanmıştır.

Kapitülasyonlar :
      Büyük dirayetlerin sonunda kapitülasyonların tamamı kaldırılmıştır. Bu, Türkiye’nin en büyük zaferlerinden biri olmuştur.

Azınlık ve Yabancı Okullar Meseleleri :
      Türkiye’deki gayrimüslim azınlıkların hakları güvence altına alınmıştır. Aynı şekilde Batı Trakya’daki Müslümanların da hakları güvence altına alınmıştır. Bu bağlamda Türk vatandaşı olan herkes eşit kabul edilmiş, azınlıklar “özel statülü grup” olmaktan çıkarılmıştır. Türk ve Rum nüfus mübadelesi gerçekleştirilmiş, İstanbul’daki Rumlar ve Batı Trakya’daki Türkler hariç tutulmuştur. Türkiye’nin egemenlik konusunda bir diğer kazanımı da sınırları içindeki yabancı okulların Türk kanunlarına tabi olmasının sağlanmasıdır. Bu okulların müfredatları ve yönetimleri Milli Eğitim Bakanlığı’nın denetimine bırakılmıştır.

Osmanlı Borçları :
      Osmanlı borçları, Osmanlı İmparatorluğu üzerindeki devletler arasında paylaştırılmıştır. Borçların yaklaşık 2/3’lük gibi büyük bir bölümü taksitlerle alınacak şekilde Türkiye’ye bırakıldı.

Boğazların Durumu :
      Lozan Antlaşması’yla Boğazlar, uluslararası bir statüye tabi tutuldu. Buna göre Türkiye savaşa girse bile, barış hâlindeki tarafsız devletlerin gemi ve uçaklarının geçişine engel olunamayacaktı. Üstelik Türkiye, Boğazlar bölgesinde asker ve silah bulunduramayacaktı. Bu hükümler, Boğazların denetimini Türkiye’nin elinden alıyor ve uluslararası bir komisyona bırakıyordu. Her ne kadar Türkiye’nin egemenlik hakları sınırlandırılmış olsa da 1936 yılında Montrö Boğazlar Sözleşmesi'yle boğazların durumu Türkiye’nin lehine olacak şekilde düzenlenmiş ve tam egemenliği sağlanmıştır. Böylece Uluslararası Boğazlar Komisyonu da kaldırılmıştır.

      Lozan Antlaşması’yla ilgili bugün en çok tartışılan konu “zafer” mi yoksa “hezimet” mi olduğu meselesidir. Uluslararası antlaşmalar “zafer” veya “hezimet” olarak sınıflandırılabilir örneğin Versay Antlaşması, Almanya için gerçekten ağır bir antlaşmadır ancak bu sınıflandırma çok dar bir bakış açısıdır ve bütünü kapsayacak bir yöntem değildir. Her antlaşma kendi bağlamında, çok boyutlu şekilde analiz edilmelidir. Lozan bir uzlaşmadır yani mevcut durum tasdik edilmiştir. Örneğin Musul askeri yolla alınıp antlaşmada verilseydi o zaman “hezimet” veya başka yorumlar yapılabilirdi ancak böyle bir şey olmadı. Türkiye elindeki hiçbir şeyi masada kaybetmemiştir aksine kapitülasyonların kaldırılması gibi çok büyük zaferler elde etmiştir. Lozan’da her madde için verilen mücadele, dönemin koşulları göz önünde bulundurulduğunda büyük bir diplomatik başarıdır. Ayrıca şu da unutulmamalıdır ki hiçbir yasal meşruiyeti olmayan ve sadece proje aşamasında kalan Sevr Antlaşması ise itilaf devletlerinin gözünün önünde bir daha konusu açılmamak üzere yırtılıp atılmıştır.
      Zaman zaman kamuoyunda, özellikle bazı spekülatif çevrelerde Lozan Antlaşması’nın “gizli maddeleri olduğu” ya da “100 yıllık geçerlilik süresinin dolduğu” gibi asılsız iddialar ortaya atılmaktadır. Oysa Lozan Antlaşması, süreli değil süresiz bir antlaşmadır ve böyle bir hüküm içermemektedir. Sadece bu değil, adalar konusunda da buna benzer yanlış bir propaganda yapılmaktadır. Ege Adaları'nın kaderi 1912 Uşi Antlaşması'yla belirlenmiştir. Lozan'da ise bu durum tasdik edilmiştir. Edilmeseydi dahi mevcut durumun hiçbir şekilde değişmesi söz konusu değildir. Bilakis Türkiye, Çanakkale Boğazı'nın önündeki adaları ve antlaşmada belirlenen 3 millik karasularının içerisinde kalan kayalık ve adacıkları topraklarına katabilmiştir. Bunlara benzer manipülatif söylemler; tarihsel gerçeklerden uzak, bilgi kirliliği oluşturan yaklaşımlardır ve uluslararası hukukta hiçbir karşılığı yoktur.
      Sonuç olarak Lozan Antlaşması, modern Türkiye’nin uluslararası alandaki tapu senedi niteliğinde olup Kurtuluş Savaşı ile kazanılan askeri zaferin hukuki ve siyasi zemine oturtulduğu bir metindir. Yeni Türk devletinin egemenliğini, sınırlarını, iç işleyişini ve ekonomik bağımsızlığını tanıtan bu antlaşma aynı zamanda Türkiye’nin gelecekte izleyeceği rotayı da belirlemiştir. Lozan, çok cepheli bir savaşın ardından verilen çok cepheli bir diplomasi mücadelesinin ürünüdür. Bundan dolayı bugün Lozan Antlaşması’nı değerlendirirken yapılması gereken; tarihsel bağlamı, dönemin dengelerini, tarafların pozisyonlarını ve sürece etki eden iç-dış dinamikleri doğru şekilde analiz etmek olmalıdır. Aksi takdirde yüzeysel yaklaşımlar ya da komplo teorileriyle bu önemli belgenin tarihsel anlamı ve hukuki değeri gölgelenebilir. 


Kaynakça : 

Milli Mücadele Tarihi - Halil İnalcık
Cumhuriyet'in İlk Yüzyılı - İlber Ortaylı
Kısa Türkiye Tarihi - Sina Akşin

Görsel Kaynakça : 

Wikimedia Commons

Yorumlar

Bu blogdaki popüler yayınlar

Hoşça Kal

İznik Gezimden

19 Mayıs ve Civarı