Dünya Hukuk Günü: Gözler Bağlı ama Kulaklar Açık
Bugün 10 Temmuz. Takvimler “Dünya Hukuk Günü” diyor. Kulağa oldukça anlamlı geliyor değil mi? Ne de olsa hukuk, insan medeniyetinin belkemiği, toplumsal düzenin çimentosudur. Öyle deriz fakat ne zaman “hukuk” desek, bir iç çekme tetikleniyor biz de. Birçok yerde hukuk ya çok meşgul ya da izne ayrılmış gibi. Bazen uğruyor ama hep bir telaş içinde. Ya duruşmadan duruşmaya koşuyor ya da “o dosya şu an inceleniyor” deyip başka bahara bırakıyor ama çoğunlukla kapısını çaldığımızda içeriden hiç ses vermiyor.
Cicero “Yasalar Üzerine” isimli eserinde şöyle diyor: “Yasanın doğası insanın doğasında aranmalıdır. İnsan tanrısal aklı paylaşan özel bir canlı türüdür ve insanlar adaletle birleşerek bir araya gelir.” Ne var ki bugün o tanrısal aklın yerine başka şeyler geçti: Alkışlar, manşetler, kulisler, troller... Hukuk artık bir norm değil, fiyat/performans ürünü olmuş durumda. Adalet uzun yıllar arayla ortaya çıkan kuyrukluyıldız gibi; nadir ve geçici.
Themis Heykeli : Kulaklarını Kapatmayı Unuttuk
Themis heykelinin gözleri bağlıdır. Tarafsızlığın sembolüdür bu ama son zamanlarda kulaklarının açık, ellerinin ise oldukça “yönlendirilmiş” olduğu konuşuluyor. Bunu konuşmaya geç mi kaldık bilmem ama zararın neresinden dönülse kârdır. Terazi bir yana kaymış; üstelik sık sık ayar gerektiriyor. Bazıları “düşünmek” fiilinden yargılanırken, bazıları suçun kendisinden bile muaf tutuluyor. Buna rağmen adliye duvarlarında hâlâ “Adalet mülkün temelidir” yazıyor veyahut eşitlikle alâkalı sloganlar atılıyor. George Orwell’ın “Hayvanlar Çiftliği” eserinde ifade ettiği gibi “Bütün hayvanlar eşittir ama bazıları daha eşittir.”
Hukuk Devleti Kavramı ve Bağımsız Yargı
“Hukuk devleti” kavramını bilirsiniz. Çok çekici ve prestij dolu bir kavramdır bu. Dünya üzerinde hemen hemen her devlet bu kavramı kendine layık görür ve kullanır. Anayasaların girişinde yer alır, uluslararası metinlerde vurgulanır, siyasi konuşmalarda sıkça kullanılır ama bu kavramın gücü, onun ne kadar söylendiğinde değil; ne kadar işletildiğinde ortaya çıkar. Ya bağımsız yargı? Eh, bağımsız olduğu söylense de bazı dosyalar politik rüzgârlarla uçuşuyor, bazı kararlar birilerinin birkaç gün öncesinde söyledikleriyle uyumlu çıkıyor.
Geçmişin Hukukundan Kısa Notlar
Hukuk, uzun bir geçmişin mirasıdır. Özellikle Roma hukuku bugün birçok medeni hukuk sisteminin temelini oluşturur. Bu miras, “Kıta Avrupası Hukuku” adıyla günümüzde hâlâ varlığını sürdürmektedir. Roma’da hukuk, toplumsal sınıflara göre şekillenmişti. Halk sınıfını oluşturan plebler ile soylu sınıf olan patriciler arasında hukuki ayrıcalıklar ve farklılıklar mevcuttu. Bu durum, uzun süre pleblerin siyasal ve hukuki açıdan dezavantajlı konumda kalmasına neden oldu. MÖ 287 yılında çıkarılan “Lex Hortensia” yasasıyla pleb meclisinin aldığı kararların tüm vatandaşlar için bağlayıcı hale gelmesi, bu eşitsizliğe karşı önemli bir adım oldu. Böylece halkın hukuku resmen elitlerin hukukuyla eşit düzeye ulaştı.
İslam hukukunda kadılar teorik olarak halifeye bile hesap sorabilirdi ancak pratikte bunun çok az örneği vardır. Bazı dönemlerde fetvalar, yasa yerine geçmiştir üstelik böyle durumlarda daha çok kişilerin niyetleri sorgulanmış, hukuki ehliyetleri göz ardı edilmiştir. Tarih boyunca İslam hukuku tam anlamıyla uygulanamamıştır. Özellikle Türk-İslam devletlerinde şeri hukuk ve örfi hukuk birlikte var olmuş, örfi hukuk çoğunlukla daha üstün gelmiştir. Örneğin Osmanlı Devleti’nde şeri hukuk örfi hukukun yanında destekleyici bir rol oynamıştır. Padişahın çıkardığı kanunnameler devlet teşkilatında daha önemli bir yer tutuyordu (bknz. Fatih Kanunnameleri)
Örfi hukukun daha önemli bir yer tuttuğu bir başka örnek ise Cengiz yasalarıdır. Cengiz Han’ın 13. yüzyılda oluşturduğu yasaları, dönemin göçebe geleneklerini kurallara dönüştürerek tüm imparatorluğa hakim kılmayı hedefliyordu.
Bugünün Hukuku: Premium Kullanıcılara Özel
Bugün hukuk dünden daha fazla öne çıkan ve konuşulan bir kavram ancak bu artan görünürlüğü herkes için eşit bir erişim anlamına gelmiyor. Hukuk, dünyanın çeşitli bölgelerinde adeta “seçici dağıtım” modunda çalışıyor. Yani erişim kısıtlı. Vatandaşın payına genelde dilekçe ve itiraz kısmı düşüyor. Deliller kayboluyor, tanıklar unutuluyor veya yargılamalar somut deliller olmadan sadece şüpheler üzerinden yürüyor. Birçok ülkede her yıl daha büyük adalet saraylarının açılışı yapılıyor ama adalete duyulan güven her geçen yıl biraz daha küçülüyor. Adaletin saray kelimesiyle yan yana gelmeye ihtiyacı var mıydı hiç zannetmiyorum ama saraylar, adaletin adını kullanarak kendini parlatmaya muhtaçtı.
Hukukla Mizah Arasındaki Bağ
Mizahın yükseldiği yerde hukuka olan güven genellikle düşüştedir çünkü insanlar adaleti konuşamaz hale geldiğinde onu sadece gülerek anlatabilir. “İzahı olmayan şeyin mizahı olur.” derler. Mizah, çok ama çok güçlü bir silahtır; susturulan vicdanın sesidir çoğu zaman. Ne yazık ki o mizah da bir yerde sansürle tanışıyor.
Hukuk, Sadece Yazılı Maddeler mi?
Yasalar, kitaplarda şiir gibi akıyor. Montesquieu’nun Kanunların Ruhu eserinde, Cicero’nun Yasalar Üzerine’sinde, veya ülkelerin ceza kanunlarında... Hepsinde adalet bir ideal, bir hedef ama kitaplarla gerçek hayat arasındaki uçurum insanlığın en derin yaralarından biridir. Hukuk, sadece yazılı olan değil; uygulanan, hissedilen, herkesin içine sindirebildiği o kolektif vicdandır. Bir ülkede hukuka güveni ölçmek için uzun uzun araştırmalar, gözlemler yapmaya gerek yok. Bir toplumun hukuka verdiği değer, onun “neye sustuklarıyla” ölçülür. Sokaktaki bir insanın gözlerine bakmak dahi yeterlidir. Eğer o gözlerde öğrenilmiş bir umutsuzluk görüyorsanız bilin ki o ülkede hukukun son kullanma tarihi çoktan geçmiş demektir.
Dünya Hukuk Günümüz Kutlu Olmasın mı?
Burada şunu sormak gerekiyor: Bir kutlama ne için yapılır? Gerçekten var olan, işleyen, umut veren bir değer için mi? Yoksa sadece olması gerektiği düşünüldüğü için mi? Bugün hukuk, kim için ve ne kadar var? Cevabınız “herkes ve hakkıyla” ise elbette kutlu olsun ama değilse? Belki de kutlamaları erteleyip bugünü yüzleşme günü yapmalıyız.
Not : Bu yazı kişisel bir yorum metni olup, hiçbir kişiye ya da kuruma karşı aşağılama veya hedef gösterme amacı taşımamaktadır. Düşünce özgürlüğü çerçevesinde, evrensel olan "hukuk" kavramı üzerine eleştiri ve değerlendirme yapılmıştır.
Görsel Kaynakça :
Yorumlar
Yorum Gönder
⚠️ Yorum Kuralları
💬 Bu blogun sahibi, ifade özgürlüğünü temel bir değer olarak görmekte ve farklı görüşlerin özgürce paylaşılmasını desteklemektedir.
🙏 Tüm yorumların saygılı, düzgün bir dilde ve etik kurallara uygun olması önemlidir. Hakaret, nefret söylemi ya da kışkırtıcı ifadeler kabul edilmez.
🚫 Spam, reklam amaçlı ya da topluluğu olumsuz etkileyebilecek yorumlar onaylanmaz ve yayımlanmaz.